Czterech największych wydawców publikacji naukowych znalazło się w centrum nietypowego sporu prawnego w Stanach Zjednoczonych. Federalny pozew zarzuca firmom Elsevier, Springer Nature, Wiley oraz Informa stosowanie przez lata praktyk, które miały prowadzić do obciążania amerykańskich instytucji badawczych nadmiernymi kosztami publikacji naukowych w modelu otwartego dostępu.
Sprawa dotyczy przede wszystkim tzw. Article Processing Charges (APC), czyli opłat pobieranych przez czasopisma za opracowanie i publikację artykułu w otwartym dostępie. Według autora pozwu stawki te w niektórych przypadkach miały być nawet dziesięciokrotnie wyższe od rzeczywistych kosztów związanych z przetworzeniem artykułu.
Pozew na podstawie False Claims Act
Sprawę zainicjował Juan Pablo Alperin, profesor Simon Fraser University i współdyrektor Scholarly Communications Lab w Vancouver. Pozew został złożony już w marcu 2024 roku, ale początkowo pozostawał utajniony.
Podstawą prawną jest amerykańska ustawa False Claims Act (FCA), pozwalająca m.in. osobom ujawniającym potencjalne nadużycia dochodzić roszczeń w związku z wyłudzaniem lub niewłaściwym wykorzystywaniem pieniędzy federalnych.
W lipcu 2026 roku rząd USA zdecydował, że nie przystąpi do sprawy jako strona. Sąd następnie nakazał odtajnienie pozwu, dzięki czemu Alperin może prowadzić postępowanie samodzielnie.
Brak udziału Departamentu Sprawiedliwości nie oznacza przy tym, że sąd uznał zarzuty za bezpodstawne. Prawnicy zajmujący się False Claims Act zwracają uwagę, że prywatni powodowie mogą kontynuować takie sprawy także wtedy, gdy rząd federalny nie zdecyduje się w nie zaangażować.
Ile naprawdę kosztuje publikacja artykułu?
Opłaty APC stały się w ostatnich latach jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów systemu publikowania naukowego.
W zależności od czasopisma autor lub jego instytucja może zapłacić od kilkuset do kilku tysięcy dolarów za publikację artykułu w otwartym dostępie. W niektórych tytułach stawki przekraczają nawet 10 tys. dolarów za jeden tekst.
Alperin twierdzi natomiast, że rzeczywisty koszt przetworzenia artykułu mieści się zazwyczaj w przedziale około 200–1000 dolarów.
Sama różnica pomiędzy kosztem świadczenia usługi a ceną pobieraną przez przedsiębiorstwo nie jest jednak sednem pozwu. Sprawa jest bardziej złożona, ponieważ część opłat ostatecznie pokrywana jest ze środków pochodzących z grantów federalnych.
Amerykańskie regulacje wymagają bowiem, aby wyniki badań finansowanych ze środków federalnych były publicznie dostępne. Zdaniem powoda wydawcy mieli wykorzystywać ten obowiązek, pobierając wysokie opłaty za publikowanie w otwartym dostępie, wiedząc jednocześnie, że koszty mogą zostać przeniesione na granty finansowane przez państwo.
„Cena prestiżu”
W pozwie pojawia się również argument dotyczący szczególnej pozycji najbardziej prestiżowych czasopism naukowych.
Dla naukowca wybór miejsca publikacji nie jest bowiem zwykłą decyzją konsumencką. Publikacje w uznanych czasopismach mają znaczenie przy zdobywaniu grantów, awansach oraz budowaniu kariery akademickiej. Zdaniem strony powodowej wydawcy wykorzystują tę zależność, pobierając swego rodzaju „cenę prestiżu”.
Pozew zarzuca im również takie kształtowanie rynku i warunków praw autorskich, aby publikowanie bez ponoszenia wysokich opłat było dla badaczy trudniejsze.
Alperin twierdzi ponadto, że jako członek Open Access Scholarly Publishing Association poznał od wewnątrz sposób ustalania cen APC. Według pozwu wydawcy mieli podejmować działania zmierzające do ograniczenia atrakcyjności bezpłatnych sposobów zapewniania otwartego dostępu, dzięki czemu instytucje korzystające z amerykańskich grantów nadal płaciłyby APC.
Są to jednak zarzuty przedstawione przez stronę powodową i będą wymagały udowodnienia w toku postępowania.
Chodzi nie tylko o wysokie ceny
To właśnie wykorzystanie środków publicznych może zdecydować o wyjątkowym znaczeniu tej sprawy.
Gdyby spór dotyczył wyłącznie tego, że wydawca pobiera bardzo wysoką cenę za prestiżową usługę, podstawy prawne byłyby inne. False Claims Act dotyczy natomiast sytuacji, w których fałszywe lub nieuprawnione roszczenia finansowe trafiają do rządu federalnego.
Prawnicy Alperina argumentują, że firma nie musi sama bezpośrednio wystawiać rachunku administracji federalnej, aby potencjalnie odpowiadać na podstawie FCA. Podobne konstrukcje prawne stosowano wcześniej m.in. w sprawach dotyczących przemysłu farmaceutycznego, kiedy roszczenia wobec państwa formalnie składały inne podmioty.
Jeżeli argumentacja powoda zostanie zaakceptowana, spór może więc wykraczać daleko poza debatę o tym, czy opłaty za publikacje naukowe są po prostu „za wysokie”.
Rynek open access pod lupą
Alperin od lat bada ekonomię publikowania w otwartym dostępie. Jego wcześniejsze analizy sugerują, że wysokość APC nie musi bezpośrednio odzwierciedlać kosztów ponoszonych przy publikacji konkretnego artykułu. Ceny mogą być kształtowane strategicznie, między innymi w zależności od pozycji czasopisma i wydawcy.
Według badacza jednym z celów pozwu jest doprowadzenie do większej przejrzystości rynku publikacji open access oraz sprawienie, aby większa część pieniędzy przeznaczonych na badania faktycznie finansowała działalność badawczą.
Spór dotyka tym samym szerszego problemu współczesnej nauki: publiczne pieniądze finansują badania, naukowcy przygotowują artykuły, a inni naukowcy często bez wynagrodzenia uczestniczą w procesie recenzji. Jednocześnie dostęp do prestiżowych kanałów publikacji może wiązać się z wysokimi opłatami pobieranymi przez komercyjnych wydawców.
Wydawcy na razie nie komentują szerzej sprawy
Według Retraction Watch Springer Nature poinformował, że nie może na tym etapie skomentować postępowania. Wiley i Elsevier odmówiły komentarza, natomiast Informa nie odpowiedziała na prośbę redakcji.
Pierwotnie wśród pozwanych znajdował się również Sage, a jednym z powodów była badaczka Stefanie Haustein z University of Ottawa. Ostatecznie zarówno Sage, jak i Haustein zostali usunięci ze sprawy.
Alperin wyjaśnił, że po analizie danych okazało się, iż Sage opublikował znacznie mniej artykułów w otwartym dostępie autorstwa naukowców finansowanych przez amerykańskie agencje federalne. Zdecydowano więc o skoncentrowaniu pozwu na czterech wydawcach, których dotyczy największa liczba publikacji objętych zarzutami.
Sprawa może mieć znaczenie dla całego modelu publikowania naukowego
Nie jest jeszcze jasne, czy argumentacja przedstawiona w pozwie przekona sąd. Prawnicy cytowani przez Retraction Watch różnie oceniają sprawę: jedni określają ją jako nietypową i opartą na oryginalnej teorii prawnej, inni wskazują, że mechanizmy odpowiedzialności przewidziane przez False Claims Act były już wielokrotnie stosowane wobec firm, które same nie składały bezpośrednio fałszywych roszczeń wobec państwa.
Jeżeli jednak pozew zakończy się sukcesem, jego konsekwencje mogą być znacznie szersze niż rozliczenie kilku konkretnych wydawców.
Sprawa stawia bowiem fundamentalne pytanie o ekonomię otwartego dostępu: ile naprawdę powinno kosztować opublikowanie artykułu naukowego i w jakim stopniu cena może wynikać z prestiżu czasopisma, a nie rzeczywistych kosztów procesu wydawniczego?
W tle znajduje się jeszcze ważniejsze pytanie — czy system, który miał uczynić wyniki badań finansowanych ze środków publicznych bardziej dostępnymi, nie stworzył jednocześnie mechanizmu pozwalającego przenosić coraz wyższe koszty publikacji z wydawców i czytelników na naukowców, uczelnie oraz publicznych grantodawców.
